Uzun narde, tavlayla aynı tahtada oynanan ama kuralları başka olan iki kişilik bir oyundur. Oyuncular birbirini kırmaz, birbirini geçer: oyun bir yarıştır ve pullarını tahta boyunca ilk getirip ilk toplayan kazanır.
Ne gerekir ve nasıl işler
İki kişi oynar. Bir tahta, on beş beyaz ve on beş siyah pul, iki zar gerekir. Oyunun başında bir oyuncunun bütün pulları tek bir hanede durur — bu yığına baş denir, oradan yapılan hamleye de baştan hamle.
İki oyuncunun pulları da aynı yönde, saat yönünün tersine, kendi evlerine doğru ilerler; ev, yolun son altı hanesidir. On beş pulun tamamı eve geldiğinde toplama başlar.
Onu tavla olmaktan çıkaran nedir
Fark tahtada ya da pul sayısında değil, kurallarda; ve önemli olan üç tanesi var.
Kırma yoktur. Rakibin pulunun durduğu hane yalnızca kapalıdır: oraya giremezsiniz, ama o pulu kıramazsınız da. Bu yüzden tek bir pul bir haneyi birkaç pul kadar sağlam tutar ve mücadele değiş tokuş üzerine değil, alan üzerine döner.
Herkes tek bir haneden başlar. Tavlada pullar başından beri tahtaya yayılmıştır; burada başta yığılı durur ve baştan bir hamlede yalnız bir pul kalkar — açılış hamlesindeki tek istisna dışında.
Oyuncular aynı yöne gider. Tavlada rakipler birbirine doğru ilerler, burada paralel olarak, her biri kendi turunda.
Oyunun doğası da buradan gelir: uzun narde, açıkta kalan pulu vurmak üzerine değil, yolu kesmek ve elde hamle tutmak üzerine kuruludur.
Galibiyetin adları
Burada galibiyetin dereceleri vardır ve her derecenin bir adı: oin sade galibiyet, mars ise hiç pul toplayamamış bir rakibe karşı kazanılan galibiyettir. Daha seyrek durumların da adı vardır — kaybedenin bütün pullarını eve getirip hiçbirini toplayamadığı evde mars ve başlangıç çeyreğinden tek bir pulunu bile çıkaramadığı koks. Bu ikisi konusunda kaynaklar ayrışır: kimi onları ayrı birer sonuç sayar, kimi de adı olan sıradan bir mars.
→ İngilizce ve Rusça karşılıklarıyla uzun narde sözlüğü
Oyun nereden geliyor
Narde, 5000 yıldan uzun süredir oynanan eski bir Doğu oyunudur ve bunun arkeolojik kanıtı vardır: İran’daki Yanık Şehir kazılarında milattan önce 3000 dolayına tarihlenen bir oyun takımına ait nesneler bulunmuştur. Uzun narde büyük olasılıkla eski Fars oyunu nardşir’den gelir.
Oyunun adı çoktur: «narde», «nardi», «nard»; İsrail’de ve Arapça konuşulan ülkelerde ona şeş beş denir — İbranice ve Aramice «şeş» (altı) ile Türkçe «beş» kelimelerinden. Her ülke ona kendi adını verir.
Nerede oynanır
Başta Rusya, Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan’da; Ermenistan’da nardi, somut olmayan kültürel miras listesindedir. Oyun eski Sovyet cumhuriyetleri boyunca yaygındır ve en bilinen turnuvalarından biri Azerbaycan şampiyonası «Gızıl zar», yani Altın Zar’dır.
«Uzun tavla» adı üzerine
Bu tamlama Türkçede de İngilizcede de karşımıza çıkar ve yanıltıcıdır: «narde» kelimesinin gevşek çevirisinin izidir. Rusçada tavlaya kısa narde denir ve iki oyun da tavlanın değil, nardenin türleridir. Kuralları ve akışı, birini diğerinin bir sürümü saymayı esastan yanlış kılacak kadar ayrışır.